Artykuł ADHD

Czym jest ADHD?

Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, to jedno z najczęściej występujących zaburzeń neurorozwojowych. ADHD nie jest wynikiem lenistwa, złego wychowania ani braku dyscypliny. Jest to zaburzenie, w którym struktury mózgu, zwłaszcza w okolicy czołowej, rozwijają się wolniej lub mniej efektywnie. Może to znacząco oddziaływać na życie osobiste, zawodowe i społeczne, zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. ADHD wpływa na zdolność do koncentracji, organizacji i kontroli impulsów, a badania pokazują, że nie wszystkie dzieci z ADHD wyrastają z tego zaburzenia w dorosłym życiu.

Główne objawy ADHD:

Zaburzenia koncentracji uwagi

Trudności z koncentracją i organizacją, częste zapominanie o spotkaniach i zadaniach, gubienie przedmiotów i trudności w planowaniu.

Zaburzenia uwagi są kluczowym elementem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Osoby z ADHD często mają trudności z utrzymaniem uwagi na wykonywanych zadaniach, łatwo się rozpraszają, co prowadzi do popełniania błędów wynikających z nieuwagi. Często nie kończą rozpoczętych zadań, przeskakując z jednej aktywności na drugą, co skutkuje chaosem i dezorganizacją w codziennym życiu. Dodatkowo mogą unikać czynności wymagających długotrwałego wysiłku umysłowego, odczuwać niechęć do angażowania się w takie zadania lub je odkładać na później. Trudności w skupieniu uwagi wpływają zarówno na codzienne obowiązki, jak i na interakcje społeczne, prowadząc do frustracji i obniżonej efektywności. Warto zauważyć, że objawy zaburzeń koncentracji uwagi mogą różnić się w zależności od wieku; objawy ADHD
u dziecka manifestują się problemami w nauce i brakiem skupienia na lekcjach, podczas gdy objawy ADHD u dorosłych mogą prowadzić do trudności w pracy zawodowej i relacjach interpersonalnych.

Impulsywność

Przerywanie rozmów i działanie bez zastanowienia, ryzykowne decyzje finansowe czy szybka jazda samochodem, pochopne decyzje i napięcia w relacjach.

Impulsywność to jeden z charakterystycznych objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD), występujący zarówno u dzieci, jak i dorosłych. Osoby z ADHD często podejmują decyzje bez wcześniejszego zastanowienia się nad ich konsekwencjami, co może prowadzić do ryzykownych zachowań, takich jak nieprzemyślane wydatki czy impulsywne działania. W interakcjach społecznych impulsywność objawia się przerywaniem wypowiedzi innych, nadmierną gadatliwością oraz trudnościami w oczekiwaniu na swoją kolej podczas rozmów czy w sytuacjach wymagających cierpliwości. Dodatkowo mogą pojawiać się nagłe wybuchy emocji, takie jak gniew czy frustracja, wynikające z trudności w ich kontrolowaniu. W dorosłym życiu impulsywność może prowadzić do częstych zmian pracy, miejsc zamieszkania czy podejmowania pochopnych decyzji zawodowych i osobistych. Świadomość tych zachowań oraz odpowiednie strategie zarządzania impulsywnością mogą pomóc w poprawie funkcjonowania na co dzień.

Nadruchliwość

Wewnętrzny niepokój, trudności z relaksem, potrzeba częstego ruchu, trudności z długotrwałym siedzeniem, brak jasno określonych celów i trudności z ich realizacją.

Nadruchliwość może znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie. Osoby z ADHD mają trudności z pozostaniem w jednym miejscu, często się wiercą, bawią przedmiotami lub wykonują mimowolne ruchy, takie jak stukanie palcami czy machanie nogą. W sytuacjach wymagających spokoju mogą odczuwać silną potrzebę poruszania się lub wstawania, nawet jeśli jest to nieodpowiednie. Nadruchliwość często przejawia się także nadmierną gadatliwością oraz trudnościami z relaksem i spokojnym odpoczynkiem. Objawy ADHD u dziecka objawiają się częstym bieganiem, skakaniem i trudnością z pozostaniem w ławce szkolnej, natomiast objawy ADHD u dorosłych mogą przybierać formę wewnętrznego niepokoju, potrzeby ciągłej aktywności czy uczucia napięcia nawet w spokojnych momentach..

Objawy ADHD w zależności od płci

Rozpoznawanie objawów i diagnozowanie ADHD różni się w zależności od wieku oraz płci. Podobnie jak u dzieci, dorosłe osoby z ADHD prezentują inne objawy w zależności od tego, czy są kobietami, czy mężczyznami.

ADHD u kobiet: częściej występują zaburzenia uwagi i trudności z organizacją.

ADHD u mężczyzn: dominuje nadruchliwość i impulsywność

Podtypy ADHD

Na podstawie klasyfikacji ICD-11 i DSM-V wyróżnia się trzy główne typy ADHD

ADHD z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi: to, że ktoś ma zdiagnozowany głównie ten podtyp ADHD, nie wyklucza obecności objawów nadpobudliwości i impulsywności. Jednak trudności związane z nieuwagą, takie jak problemy ze skupieniem i utrzymaniem uwagi, wykonywaniem instrukcji, kończeniem zadań, zapamiętywaniem ważnych terminów czy częste gubienie przedmiotów, będą bardziej zauważalne.

ADHD z przewagą nadpobudliwości psychoruchowej oraz impulsywności: charakteryzuje się głównie nadpobudliwością i impulsywnością, zamiast problemów z koncentracją. Osoby z tym typem ADHD często odczuwają niepokój, mają trudności z siedzeniem w miejscu, mówią nadmiernie lub w nieodpowiednich momentach. Impulsywność i nadmierna aktywność zwiększają ryzyko urazów, kontuzji i wypadków.

Podtyp mieszany ADHD: występuje, gdy u osoby stwierdzono wystarczającą liczbę objawów nieuwagi i nadpobudliwości-impulsywności. Nie oznacza to jednak, że musi występować równa liczba objawów z obu tych grup, a jedynie minimalna dla każdego z kryteriów diagnostycznych. Ten podtyp jest najczęstszy, szczególnie u dzieci, ale diagnoza może się różnić w zależności od wieku i nasilenia objawów. U chłopców częściej występuje mieszany podtyp lub z przewagą nadpobudliwości, podczas gdy u dziewcząt przeważa typ z zaburzeniami koncentracji. Statystyki pokazują, że ADHD w podtypie mieszanym lub nadpobudliwym diagnozuje się u chłopców czterokrotnie częściej niż u dziewczynek.

Diagnoza ADHD

Diagnostyka ADHD to złożony proces, który wymaga uwzględnienia różnych aspektów funkcjonowania pacjenta. Aby skutecznie zdiagnozować ADHD, specjaliści analizują symptomy ADHD oraz ich wpływ na codzienne życie pacjenta. Kluczowe etapy obejmują:

1. Wywiad z pacjentem

Specjalista przeprowadza szczegółową rozmowę z pacjentem, aby poznać historię jego życia, funkcjonowanie w dzieciństwie, codzienne wyzwania oraz obecne trudności. Ważnym elementem jest również wywiad z bliskimi, np. rodzicami lub partnerem, którzy mogą dostarczyć dodatkowych informacji o zachowaniu pacjenta w różnych sytuacjach

2. Obserwacja zachowania

W trakcie spotkań specjalista analizuje reakcje pacjenta w różnych sytuacjach, zwracając uwagę na symptomy ADHD, takie jak impulsywność, nadpobudliwość czy trudności z koncentracją. Obserwacja może odbywać się w gabinecie, a czasem obejmuje informacje zebrane od nauczycieli, pracodawców lub innych osób z otoczenia pacjenta.

3. Testy psychologiczne

DIVA-5 (Diagnostic Interview for ADHD in Adults – Version 5) – strukturalizowany wywiad dostosowany do dorosłych, uwzględniający kryteria DSM-5.
MOXO – komputerowy test, który ocenia zdolność do koncentracji, impulsywność, czas reakcji i nadpobudliwość w różnych warunkach.
Inne testy psychologiczne, które mogą być dostosowywane indywidualnie do potrzeb pacjenta

4. Wykluczenie innych zaburzeń

Aby prawidłowo zdiagnozować ADHD, konieczne jest różnicowanie z innymi problemami psychicznymi, takimi jak:

Depresja – gdzie objawy mogą przypominać brak energii czy problemy z uwagą.
Zaburzenia lękowe – które często powodują trudności z koncentracją i nadmierne napięcie
Spektrum autyzmu – które, choć czasem współistnieje z ADHD, ma odmienny obraz kliniczny
Problemy medyczne – np. niedoczynność tarczycy czy zaburzenia snu, które mogą wpływać na uwagę i energię

5. Ocena kryteriów diagnostycznych

6. Współpraca interdyscyplinarna

W procesie diagnozy często uczestniczą różni specjaliści, np. psychiatra, psycholog czy neurolog, aby zapewnić pełny obraz funkcjonowania pacjenta i trafną diagnozę.

7. Podsumowanie i plan działania

Po postawieniu diagnozy pacjent otrzymuje szczegółowe wyjaśnienie wyników oraz propozycję dalszych kroków, które mogą obejmować terapię, leki, coaching lub inne formy wsparcia.

Kryteria diagnostyczne ADHD:

ADHD to zaburzenie neurobiologiczne, którego objawy pojawiają się w dzieciństwie i często utrzymują się w dorosłości. Do głównych symptomów należą nadruchliwość, impulsywność i problemy z koncentracją. Aby postawić diagnozę ADHD, objawy muszą być obecne przed 12. rokiem życia i występować w co najmniej dwóch różnych sferach życia, takich jak dom, szkoła, praca czy relacje z bliskimi. Dodatkowo, powinny one znacząco wpływać na codzienne funkcjonowanie lub obniżać jakość życia w obszarze społecznym, edukacyjnym lub zawodowym

Przyczyny ADHD

ADHD wynika głównie z przyczyn biologicznych i genetycznych, takich jak zaburzenia neurologiczne w płatach czołowych mózgu (odpowiedzialnych za kontrolę impulsów i uwagę). Dodatkowo uwzględnia się czynniki środowiskowe, np. stres okołoporodowy, prenatalne problemy, niewłaściwą dietę w dzieciństwie i wczesne korzystanie z technologii.

Biologiczne

Główną przyczyną ADHD są dysfunkcje w mózgu, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za uwagę i funkcje wykonawcze. Zmiany te dotyczą m.in. płata czołowego i układu dopaminergicznego, które wpływają na koncentrację i impulsywność.

Pozagenetyczne

Dieta stosowana z dzieciństwie czy użytkowanie nowych technologii od najmłodszych lat również mogą wpływać na objawy nadpobudliwości psychoruchowej. Jednak w tej kwestii badania nadal trwają, a zdania badaczy są podzielone

Środowiskowe

Środowiskowe przyczyny ADHD obejmują stres okołoporodowy, niską masę urodzeniową, uszkodzenia układu nerwowego oraz szkodliwe zachowania matki w ciąży, takie jak palenie, spożywanie alkoholu, przyjmowanie leków lub substancji psychoaktywnych. Do czynników prenatalnych zwiększających ryzyko należą wcześniactwo, młody wiek matki i jej depresja.

Genetyczne

Rozwój mózgu i jego funkcje są regulowane przez geny, które wpływają na takie cechy jak nadpobudliwość, impulsywność, trudności w uwadze i uczeniu się, a także poszukiwanie nowości czy unikanie monotonii. Geny są również związane z zachowaniami agresywnymi, problemami behawioralnymi i ryzykiem uzależnień. ADHD uznaje się za zaburzenie dziedziczne- jest częstsze u osób, których rodzice mieli to zaburzenie.

Leczenie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD)

1. Leczenie farmakologiczne ADHD

Leczenie farmakologiczne jest często kluczowym elementem terapii ADHD, zwłaszcza u osób z umiarkowanymi lub ciężkimi objawami.

Metylofenidat: Jest jednym z najczęściej przepisywanych leków stymulujących. Poprawia funkcje wykonawcze, koncentrację i kontrolę impulsów poprzez zwiększenie aktywności neuroprzekaźników w mózgu, takich jak dopamina i norepinefryna.
Atomoksetyna: Lek niestymulujący, który działa na układ nerwowy w inny sposób niż metylofenidat. Jest skuteczny w redukcji objawów ADHD, szczególnie u pacjentów z współistniejącymi zaburzeniami lękowymi, ponieważ nie wywołuje efektów stymulacyjnych i ma mniejsze ryzyko uzależnienia.
Inne leki: W niektórych przypadkach stosuje się również leki takie jak guanfacyna czy klonidyna, które mogą pomóc w kontrolowaniu nadpobudliwości i impulsywności.

2. Terapia psychologiczna

Psychoterapia jest istotnym elementem leczenia ADHD, pomagającym pacjentom w radzeniu sobie z codziennymi wyzwaniami i nauką technik poprawiających funkcjonowanie.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT): Skupia się na zmianie negatywnych wzorców myślenia i zachowań oraz nauce praktycznych umiejętności, takich jak planowanie, organizacja, zarządzanie czasem i kontrola emocji.
Coaching ADHD: Współpraca z coachem ADHD pomaga pacjentom ustalać cele, organizować zadania i utrzymywać motywację. Coaching koncentruje się na praktycznych strategiach poprawy efektywności w codziennym życiu
Treningi umiejętności społecznych: Pomagają pacjentom w rozwijaniu kompetencji interpersonalnych, nauce odpowiednich reakcji w sytuacjach społecznych oraz wzmocnieniu pewności siebie w kontaktach międzyludzkich

3. Styl życia i techniki relaksacyjne

Wprowadzenie zdrowych nawyków i technik relaksacyjnych może znacznie wspomóc zarządzanie objawami ADHD

Dieta: Zdrowa dieta, zwłaszcza śródziemnomorska, bogata w warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty, ryby i zdrowe tłuszcze, może poprawić funkcjonowanie mózgu, zwiększając zdolność koncentracji.
Mindfulness: Regularna praktyka medytacji i ćwiczeń oddechowych pomaga w poprawie koncentracji, redukcji stresu i regulacji emocji. Ćwiczenia te ucą świadomej obecności w chwili obecnej, co jest szczególnie pomocne w przypadku osób z ADHD, które mają tendencję do rozpraszania się i "odpływania" myślami.

Praktyczne strategie radzenia sobie z ADHD

Organizacja czasu

Tworzenie list zadań, stosowanie techniki Pomodoro (praca w krótkich, intensywnych interwałach z przerwami) oraz ustalanie priorytetów pomagają w zarządzaniu czasem i zwiększają efektywność

Zarządzanie mediami społecznościowymi

Używanie aplikacji blokujących, takich jak Stay Focused, które pomagają ograniczyć czas spędzany na rozpraszających stronach, wspiera koncentrację i efektywność

Wsparcie emocjonalne

Budowanie pozytywnej samooceny, docenianie małych sukcesów i otaczanie się wspierającymi osobami pomaga w radzeniu sobie z wyzwaniami ADHD

Techniki relaksacyjne

Regularne ćwiczenie mindfulness oraz oddechowych wspiera zdrowie psychiczne i emocjonalne, pomagając w uspokojeniu i zwiększeniu zdolności koncentracji uwagi

Wpływ ADHD na życie codzienne

Zespół ADHD u dzieci i młodzieży

ADHD ma wpływ na funkcjonowanie dziecka w wielu aspektach życia. Dziecko ma trudności z nauką, problemami z koncentracją oraz relacjami z rówieśnikami. Objawy te mogą prowadzić do niższych wyników w szkole, konfliktów z nauczycielami oraz trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu przyjaźni. ADHD często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi u dzieci, takimi jak zaburzenia lękowe czy depresja. W przypadku młodzieży, ADHD może negatywnie wpływać na samoocenę i zwiększać ryzyko zachowań impulsywnych, co może skutkować trudnościami w podejmowaniu decyzji oraz problemami z przestrzeganiem zasad społecznych.

Zespół ADHD u dorosłych

ADHD ma wpływ nie tylko na dzieci, ale także na dorosłych, u których często prowadzi do dezorganizacji, impulsywności, trudności w zarządzaniu czasem i utrzymywaniu porządku. Objawy te mogą powodować problemy w pracy, a także napięcia w relacjach interpersonalnych. Osoby dorosłe z ADHD częściej doświadczają trudności w utrzymaniu stabilnej kariery zawodowej i zmagają się z problemami finansowymi wynikającymi z impulsywnych decyzji. Dorośli z ADHD mają również wyższe ryzyko współistniejących zaburzeń, takich jak zaburzenia lękowe, depresja czy zaburzenia afektywne. W rzeczywistości tylko 14% osób zdiagnozowanych z ADHD ma objawy ograniczone wyłącznie do tego zaburzenia, co podkreśla jego szeroki wpływ na codzienne funkcjonowanie

Podsumowanie

ADHD jest złożonym zaburzeniem, które może znacząco utrudniać codzienne życie i funkcjonowanie w różnych sferach. Jednak dzięki właściwej diagnozie , odpowiednim metodom leczenia i wdrożeniu strategii zarządzania objawami, możliwe jest poprawienie jakości życia. W przypadku podejrzenia ADHD, warto skonsultować się ze specjalistą, który pomoże dobrać najskuteczniejsze metody terapii i wsparcia.

Jeśli szukasz wsparcia i chcesz rozpocząć swoją drogę do lepszego samopoczucia, umów się na konsultację już teraz. Zapisz sie na konsultacje i znajdź odpowiednią pomoc dla siebie.

Diagnoza ADHD

Bibliografia

Bernau, S. (2022). ADHD u dorosłych. Jak ułatwić sobie życie i uspokoić myśli.Wydawnictwo WAM.

Bryńska, A., Kołakowski, A., Pisula, A., Skotnicka, M., & Wolańczyk, T. (2010). ADHD. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Przewodnik dla rodziców i wychowawców.Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne/ GWP.

Chrzanowska, B., & Święcicka, J. (2006). Oswoić ADHD. Przewodnik dla rodziców i nauczycieli dzieci nadpobudliwych psychoruchowo.Centrum Doradztwa i Informacji Difin.
Greenblatt, J., & Gottlieb, B. (2019). Nareszcie skoncentrowani. Innowacyjny program leczenia ADHD.Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Leer, K. (2022). ADHD. Mózg łowcy i inne super moce.Społeczny Instytut Wydawniczy Znak.

Perlman, C. A., Otto, M. W., Safren, S. A., & Sprich, S.

(2024). Poskromić ADHD. Poznawczo-behawioralna terapia dorosłych. Podręcznik terapeuty.Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne/ GWP.

Perlman, C. A., Otto, M. W., Safren, S. A., & Sprich, S. (2024). Poskromić ADHD. Poznawczo-behawioralna terapia dorosłych. Poradnik.Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne/ GWP.
Young, S., & Bramham, J. (2013). Psychoterapia poznawczo-behawioralna ADHD nastolatków i dorosłych. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Artykuł został napisany przez Psycholog Anna Kandyba

Umów konsultacje Umów konsultacje